1970

Het net verschenen album 1970 is een heruitgave voor het grote publiek van het eind 2020 in zeer beperkte oplage verschenen 50th Anniversary Collection 1970. Wat de nieuwe release interessant maakt, is dat een aantal foutjes die gemaakt zijn bij het samenstellen van 50th Anniversary Collection 1970 op 1970 zijn hersteld.

Voor het overgrote deel van 1970 geldt dat de muziek identiek is aan de muziek op 50th Anniversary Collection 1970. Over deze laatste uitgave heb ik eerder hier, hier, hier en hier geschreven. Ik zal me hier dan ook concentreren op de belangrijkste verschillen tussen 50th Anniversary Collection en 1970.

Het eerste dat opvalt aan 1970 is dat er - in tegenstelling tot 50th Anniversary Collection - wel tijd en moeite is gestoken in de hoes. De voorzijde van de hoes bevat een foto gemaakt tijdens Dylans optreden in The Johnny Cash Show in mei 1969. Deze foto is eerder gebruikt, onder andere voor de hoes van de Nederlandse single "Watching The River Flow" en de Franse persing van de single "Wigwam".

Het kartonnen hoesje laat zich openvouwen in vier panelen. Achter de eerste drie panelen zit een cd, achter de vierde een boekje. Op deze panelen staan zes foto's van Bob Dylan in de studio, deels niet eerder gezien, deels achteraf ingekleurd. De foto's zijn gemaakt in mei 1969. Hoe mooi dit er ook uitziet, het is een misser dat er geen foto's uit 1970 op deze panelen staan.

Het boekwerkje bevat enkele foto's (1969 wederom), een essay van Michael Simmons en op de achterzijde de foto van de hoes van New Morning bewerkt. Deze afbeelding is bekend van de hoes van Another Self Portrait. Het zijn dit soort details, de afbeeldingen, de kleur, die laten zien dat 1970 een 'broertje' is van Another Self Portrait.

Het eerste dat opvalt aan de tracklist van 1970 wanneer deze vergeleken wordt met de tracklist van 50th Anniversary Collection 1970 is dat "Day Of The Locusts" van cd 2 naar eind cd 3 is verschoven en daarmee chronologisch naar de juiste plek.

De meest opvallende fout aan 50th Anniversary Collection 1970 was dat de twee takes van "If Not For You" aan het eind van disc 3 al eerder op diezelfde uitgave te vinden zijn. Dat is op 1970 gecorrigeerd waardoor deze nieuwe uitgave twee versies van "If Not For You" heeft die niet op 50th Anniversary Collection 1970 staan. Op disc 3 van 1970 staan de volgende vier takes van "If Not For You": 

track 1: "If Not For You" (2 juni 1970) take 1 (niet op 50th)

track 2: "If Not For You" (2 juni 1970) take 2

track 21: "If Not For You" (12 augustus 1970) take 1

track 22: "If Not For You" (12 augustus 1970) take (niet op 50th)

Deze correctie roept de vraag op: is de keuze om 1970 uit te brengen gemaakt vanwege de grote vraag door het Dylanpubliek voor zo'n uitgave, zoals in de aankondiging van deze release werd benadrukt, of is die keuze gemaakt om de eerder gemaakte fout met het vergeten van twee takes van "If Not For You" op deze manier te corrigeren? Ik neig naar de tweede optie.

Nog even een vraag: mijn cd-speler lijkt wat moeite te hebben met de derde cd (en alleen de derde cd). Wanneer ik de cd in de speler stop, lijkt deze moeite te hebben om het begin van de cd te vinden. Daarnaast begon de speler op tweederde van een van de songs spontaan weer vooraan de song. Zijn er meer mensen met dit probleem?

[met dank aan Rob]


binnen


 


vals?

In de documentaire Made You Look - te zien op Netflix - draait het om de verkoop van vervalsingen van werken van onder andere Mark Rothko en Jackson Pollock door een gerenommeerde Amerikaanse galerie. De vraag die steeds weer opduikt is: wie wist wat? Aardige documentaire.

Tegen het eind wordt een van de betrokken geïnterviewd. Hij ontkent iets van de vervalsingen te weten. Na het interview, een geestig moment in de documentaire, biedt hij een mondharmonica die van Bob Dylan geweest is te koop aan aan de interviewer. De documentairemakers laten doorschemeren aan de authenticiteit van de harmonica te twijfelen.

Zou jij de mondharmonica kopen?

In mijn platenkast staat een gesigneerd exemplaar van Slow Train Coming. Ik betwijfel of de naam "Bob Dylan" door de drager van die naam op de hoes is geschreven. Ik weet dat de plaat uit de collectie komt van een groot Dylan-verzamelaar. Ik heb de plaat niet rechtstreeks van deze verzamelaar gekocht, maar van een handelaar. Toen ik de plaat van deze handelaar kocht, was zijn beoordelingsvermogen behoorlijk bedwelmd door alcohol. Ik betwijfel of hij heeft gezien dat de plaat een handtekening bevat toen hij mij er een erg laag bedrag voor liet betalen, een bedrag dat normaal gesproken voor een exemplaar zonder handtekening neergeteld moet worden. Door dat lage bedrag kan ik haast niet geloven dat de handtekening echt is. Aan de andere kant: de plaat komt uit de collectie van een grote Dylanverzamelaar, een man met kennis. Bovendien is het niet ondenkbaar dat de alcohol de handelaar heeft verblind voor de verkoopwaarde van de plaat. Hij verkocht die dag meer platen van Dylan aan mij voor een fractie van de normale verkoopwaarde.

De oplossing lijkt simpel: ik kan een expert laten kijken naar de handtekening. Dat doe ik al vele jaren bewust niet. Nadat een expert heeft gekeken, is de handtekening definitief echt of vals. Tot die tijd kan de handtekening zowel echt als vals zijn. Schrödingers kat. Dat bevalt me wel.

Lawrence Ferlinghetti (1919 - 2021)

Dichter, schilder, uitgever, boekhandelaar Lawrence Ferlinghetti is dood. Hij overleed afgelopen maandag op 101 jarige leeftijd. Ik ken de man niet persoonlijk, hij heeft een hoge leeftijd bereikt en toch doet het pijn. Met dichtbundels als A Coney Island Of The Mind en Americus Book I heeft hij mijn wereld op een aangename manier op de kop gezet. Als uitgever van bijvoorbeeld Howl and Other Poems van Allen Ginsberg, Gasoline van Gregory Corso en Lunch Poems van Frank O'Hara deed hij niet minder.

Ik heb simpelweg vanochtend niet de puf of de tijd om het lange stuk dat het overlijden van Ferlinghetti verdient te schrijven, daarom ter nagedachtenis aan de grote dichter hieronder het hoofdstuk over de relatie tussen Bob Dylan en Lawrence Ferlinghetti uit mijn boek Dylan & de Beats (2018).



Dylan & Ferlinghetti

Als het gaat om de Dylan-Ferlinghetti-relatie bestaan er verwrongen beelden, twee voorbeelden:

1. Bob Dylan de Ferlinghetti-kloon

Muzikant Al Stewart: “On Friday, the day of its [Highway 61 Revisited] release, I went to two different clubs in the West End of London and performed it [‘Desolation Row’].  I’m sure I was the first person in the U.K. to sing ‘Desolation Row.’  Paul [Simon] came in and listened to it, and all he said was ‘Rehashed Ferlinghetti.’ That was his sole comment. […]I think at some point in my 19-year-old mania I said ‘You’re going to be damned lucky if you ever write a song as good as this!’  And that did it, Paul just kind of clammed up and walked out, and didn’t talk to me for a long time.”[1]

2. Ferlinghetti als de rancuneuze, oude man

Ralph Gleason, stage manager tijdens Bob Dylans persconferentie op 3 december 1965 in San Francisco, was vrij negatief over Lawrence Ferlinghetti’s reactie op het fenomeen Bob Dylan. In de Dylan-biografie van Robert Shelton zegt hij over Bob Dylans concert in Berkeley in 1965 onder andere: “The San Francisco poets freaked out when they saw this Dylan thing happening. I thought Larry [Lawrence Ferlinghetti] was a tragic figure that weekend, a shaken and embittered man. You know. ‘What is that stringy kid doing up there with his electric guitar?’ I mean, ‘I am a major poet, and this kid has thirty-five hundred kids in this hall.’ Larry has been mumbling to himself ever since.”[2]

Ik heb me altijd verbaasd over het beeld van Lawrence Ferlinghetti als de verbitterde man zoals Gleason dat schetst. Het is een beeld dat totaal niet past bij het beeld dat ik van Ferlinghetti in de loop der jaren heb gekregen.

Is mijn beeld dan verkeerd? Was Lawrence Ferlinghetti halverwege de jaren zestig rancuneus over het feit dat hij als major poet weliswaar goed verkocht en naamsbekendheid genoot, maar niet, zoals Bob Dylan, een hal vol devote luisteraars wist te vullen?

Ik betwijfel het.

Bob Dylan en Lawrence Ferlinghetti zagen elkaar veelvuldig in december 1965. Bob Dylan was begin december naar San Francisco gekomen voor een aantal concerten in en rond de stad aan de westkust van de Verenigde Staten. Lawrence Ferlinghetti, Bob Dylan en enkele anderen dineerden samen bij een Japans restaurant vlak na Dylans aankomst in San Francisco. Ferlinghetti was bij de persconferentie van Bob Dylan op 3 december 1965. Diezelfde avond en die avond daarna bezocht Ferlinghetti Dylans concert. Twee dagen later, op 5 december, mocht Bob Dylan onderduiken in de kelder van Ferlinghetti’s City Lights Bookstore in afwachting van de fotosessie met Allen Ginsberg, Michael McClure en Robbie Robertson in de steeg naast de boekwinkel. Na deze fotosessie ging het gezelschap, inclusief Bob Dylan en Lawrence Ferlinghetti, wat drinken. Als Lawrence Ferlinghetti echt zo rancuneus was als Ralph Gleason beschrijft zou hij dan in de vroege decemberdagen van 1965 dusdanig veel hebben opgetrokken met Bob Dylan? Ik denk het niet.

Ik geloof er niks van dat Lawrence Ferlinghetti, zoals Ralph Gleason beschrijft, volledig van zijn padje raakte door het succes van Bob Dylan.

Ruim anderhalf jaar voor die decemberdagen van 1965, in februari 1964, zocht Bob Dylan al eens contact met de dichter en uitgever van onder andere Allen Ginsbergs Howl and Other Poems (1956): Lawrence Ferlinghetti.

Dat was echter niet de eerste keer dat Bob Dylan en Lawrence Ferlinghetti elkaar spraken.

In 1961 – aldus Ferlinghetti tegen auteur Michael Goldberg – liepen de mannen elkaar voor het eerst tegen het lijf. Ferlinghetti stapte op zijn weg naar buiten uit de lift in het gebouw waar uitgeverij New Directions was gevestigd (333 Sixth Avenue, New York) toen hij in de lobby werd aangesproken door een jongeman met een gitaar. Deze jongeman wilde – aldus Ferlinghetti – dat New Directions zijn gedichten publiceerde.

Pas nadat Bob Dylan bekend werd realiseerde Lawrence Ferlinghetti zich dat de jongeman die hij in 1961 in de lobby van New Directions tegen het lijf was gelopen Bob Dylan was. Bob Dylan was zich op die dag in 1961 – aldus Ferlinghetti – niet bewust van het feit dat hij een van de door hem bewonderde dichters aansprak.


Op donderdag 20 februari 1964, tien dagen na het verschijnen van Dylans derde album, The Times They Are A-Changin’, bezocht Bob Dylan Ferlinghetti in San Francisco om hem uit te nodigen voor zijn concert in Berkeley van twee dagen later, maar de dichter bleek niet thuis te zijn.[3] Zo’n twee maanden later schreef Bob Dylan aan de vooravond van een reis naar Frankrijk een brief aan Ferlinghetti. In deze brief heeft Bob Dylan het over nog te schrijven “poems of grand embarassment” welke hij na voltooiing Ferlinghetti zou sturen. Ik kan niet aan de indruk ontkomen dat deze geplande gedichten een voorloper zijn van wat wij nu kennen als het boek Tarantula en dat Bob Dylan deze gedichten aan Ferlinghetti wilde sturen in de hoop op een uitgave door de door Ferlinghetti opgerichte uitgeverij City Lights Books.

Enkele maanden voor Bob Dylan bij Lawrence Ferlinghetti op de stoep stond spraken Bob Dylan en Lawrence Ferlinghetti met elkaar over een mogelijke uitgave van gedichten van Bob Dylan door City Lights Books.

Sean Wilentz in zijn boek Bob Dylan In America (2010): “At some point in 1963, he [Dylan] met Lawrence Ferlinghetti, and the two discussed possibly publishing a book of Dylan’s writing, in the City Lights Pocket Poets Series.”[4] Deze ontmoeting, aldus Dylanoloog Clinton Heylin in zijn boek A Life In Stolen Moments (1996), vond plaats in het najaar van 1963 in New York.

Er is (helaas) nooit iets van Bob Dylan door City Lights Books uitgegeven. Heeft Bob Dylan nooit een manuscript naar Lawrence Ferlinghetti gestuurd of werd de inhoud van het door Bob Dylan gestuurde manuscript door Ferlinghetti te licht bevonden? Volgens Clinton Heylin in zijn boek Judas! zorgde de tussenkomst van Bob Dylans manager, Albert Grossman, er voor dat City Lights Books nooit iets van Bob Dylan publiceerde. Heylin: “At one point in 1964, owner [van City Lights Books] Lawrence Ferlinghetti, an important poet in his own right, had even entered into correspondence with Dylan about publishing a book of poetry, before Grossman headed him off at the pass, signing his client with the mainstream Macmillan, much to Dylan’s growing chagrin.”[5]

Het is opvallend dat Bob Dylan chagrijnig werd toen hij hoorde dat zijn manager Albert Grossman een contract had getekend met Macmillan. Het lijkt er op dat Bob Dylan zijn boek liever gepubliceerd zag worden door City Lights Books, dan door de rijke, voor publiciteit kunnen zorgende uitgeverij Macmillan. De reden daarvoor lijkt voor de hand liggend: wat City Lights Books, in tegenstelling tot Macmillan, te bieden heeft is de associatie met het werk van de Beats. City Lights Books had begin 1964 immers al boeken van onder andere Allen Ginsberg (enkele dichtbundels, plus het samen met William Burroughs geschreven The Yage Letters, 1963), Jack Kerouac (Book Of Dreams, 1961), Lawrence Ferlinghetti (Pictures Of The Gone World, 1955), Gregory Corso en Michael McClure uitgegeven.

Wat vond Lawrence Ferlinghetti halverwege de jaren zestig nou echt van Bob Dylan?

In de zomer van 1965, vlak na de bekende poëzielezing op 11 juni in de Royal Albert Hall te Londen waar onder andere Allen Ginsberg en Lawrence Ferlinghetti voorlazen, gaf Ferlinghetti een interview aan Penthouse. Tijdens dit interview wordt Ferlinghetti gevraagd om een top vijf van hedendaagse dichters te noemen. Na het noemen van enkele namen (onder andere Ginsberg, Neruda en Voznesenky) haalt Ferlinghetti flink uit naar de zogenaamde academische dichters. Vervolgens legt hij een link tussen de jeugd en de niet-academische dichters: “It happens that when you look across the world you find out what the poets and the youths and the younger generation latch on to in the American scene. The Beatles, for instance, or Bob Dylan or all the folk singers in Engeland – what did they latch on to? They didn’t latch on to the traditions and pick up the ideas and the poems of the American Academic poets. […] 20-year olds picked up on the beats and there is a great affinity between what is happening in Engeland, say in folk singing circles and the beat poets.”[6] Dit is niet de verbitterde man zoals Ralph Gleason schetst, dit is een man die een directe, positieve link ziet van de Beat-dichters naar de jeugd anno 1965, waaronder Bob Dylan.

Tijdens ditzelfde interview, wanneer Ferlinghetti wordt gevraagd naar het belang van politiek in de moderne poëzie, zegt Ferlinghetti onder andere: “The masters of war, as the Dylan song goes, are running the world and no one is saying anything and so the poet has to speak up”.

Het moge duidelijk zijn dat Lawrence Ferlinghetti ruim voor hij begin december 1965 Bob Dylan een aantal malen zag zich bewust was van niet alleen de muzikant Bob Dylan, maar ook van het belang van de dichter Bob Dylan voor de moderne poëzie in het algemeen en de voortzetting van de door de Beat-dichters ingeslagen weg in het bijzonder.

Ruim voor Bob Dylan en Lawrence Ferlinghetti eind 1965 elkaar spraken las Bob Dylan in ieder geval de eerste twee dichtbundels van Ferlinghetti: Pictures Of The Gone World uit 1955 en A Coney Island Of The Mind uit 1958.

Dylanoloog Michael Gray hoort een echo van Ferlinghetti’s titel Pictures Of The Gone World in Bob Dylans liner notes voor het album Planet Waves: “Yeah the ole days Are gone forever And the new ones Aint fAR behind, the Laughter is fAding away, echos of a staR, of Energy Vampires in the Gone World going Wild!”[7]

Schrijver en Dylan-kenner Robin Witting ziet nog een overeenkomst, of beter gezegd een omgekeerde overeenkomst tussen het vijfde gedicht in Ferlinghetti’s Pictures Of The Gone World en Bob Dylans liner notes voor het album Highway 61 Revisited.

Ferlinghetti’s regels

 

                                    this man who was all eyes

          had no mouth[8]

 

worden in de liner notes van Bob Dylan:

 

there is no eye – there is only a series of mouths long live the mouths[9]

 

Er zijn meer overeenkomsten tussen regels uit Pictures Of The Gone World en teksten van Bob Dylan. Zo doet de regel “a poem is a mirror walking down a strange street” uit Pictures Of The Gone World mij gelijk denken aan “a poem is a naked person” uit Bob Dylans liner notes voor Bringing It All Back Home.

De overeenkomsten tussen regels uit het gedicht “Crazy” uit Pictures Of The Gone World en Bob Dylans “A Hard Rain’s A Gonna Fall” zijn helemaal opmerkelijk. Enkele voorbeelden:

Lawrence Ferlinghetti in “Crazy”:

and a dark woman with a dark dog she called

                                                                                 Lucia

 

Bob Dylan in “A Hard Rain’s A-Gonna Fall”:

I met a white man who walked a black dog

 

Ferlinghetti in “Crazy”:

and a cat on a leash

and a pekinese with a blond baby

and a cuban in a fedora

and a bunch of boys posing for a group

                                                                        picture[10]

 

Dylan in “A Hard Rain’s A-Gonna Fall”:

I saw a newborn baby with wild wolves all around it

I saw a highway of diamonds with nobody on it[11]

 

Of wat te denken van de overeenkomsten tussen regels van Ferlinghetti’s “The world is a beautiful place” in Pictures Of The Gone World en Bob Dylans “Talkin’ World War III Blues”, net als “A Hard Rain’s A-Gonna Fall” een nummer van The Freewheelin’ Bob Dylan.

Ferlinghetti:

     The world is a beautiful place

                                                        to be born into

If you don’t mind some people dying

                                                                     all the time

                        or maybe only starving

                                                               some of the time[12]

Dylan:

Half of the people can be part right all of the time 

Some of the people can be all right part of the time

But all of the people can’t be all right all of the time

I think Abraham Lincoln said that

‘I’ll let you be in my dreams if I can be in yours’

I said that[13]

De overeenkomsten tussen “The world is a beautiful place” en “Talkin’ World War III Blues” zijn niet alleen te vinden in het gebruik van “all the time” en “some of the time”, maar ook in de licht sarcastische toon waarmee beide dichters een serieus onderwerp aansnijden.

Hoewel de overeenkomsten tussen Pictures Of The Gone World, Lawrence Ferlinghetti’s debuut, en teksten van Bob Dylan al opmerkelijk zijn, is Ferlinghetti’s tweede dichtbundel – A Coney Island Of The Mind (1958) – de bundel waarin de invloed van Ferlinghetti op Bob Dylan het meest duidelijk aanwezig is.

A Coney Island Of The Mind bestaat uit drie delen: het eerste deel – A Coney Island Of The Mind – bestaat uit 29 gedichten, de ‘hoofdschotel’ van deze bundel. Het tweede deel, met de titel Oral Messages, bevat zeven spontaan, tijdens het voordragen op muziek (jazz) ontstane gedichten. Het derde deel van deze bundel bevat een herdruk van dertien gedichten uit Pictures Of The Gone World. Michael Gray wijst in zijn Bob Dylan Encyclopedia terecht op een aantal overeenkomsten tussen de gedichten in de tweede afdeling van A Coney Island Of The Mind en enkele Dylan-teksten.[14] Veel interessanter dan de overeenkomsten in regels tussen enkele gedichten in Oral Messages en Dylan-teksten waar Gray op wijst, is de toon, het ritme, de woordkeuze in vele gedichten in het eerste deel van A Coney Island Of The Mind en de ‘echo’ van deze elementen in Dylans schrijven.

Deze overeenkomsten zijn zo sterk dat ik bij het lezen van A Coney Island Of The Mind soms dacht niet Ferlinghetti maar Dylan te lezen, de Dylan van 1965 en 1966, zoals in de vervreemdende combinatie van woorden die ogenschijnlijk niet bij elkaar horen, bijvoorbeeld in “The poet’s eye obscenely seeing”:

mindless prairies

supermarket suburbs

steamheaded cemeteries

cinerama holy days

and protesting cathedrals[15]

Een andere opvallende overeenkomst tussen de gedichten in A Coney Island Of The Mind en de songteksten op Dylans albums Bringing It All Back Home (1965), Highway 61 Revisited (1965) en Blonde On Blonde (1966), en Dylans boek Tarantula (geschreven: 1965 - 1966, gepubliceerd: 1971), is het veelvuldig gebruik van namen van bekende mensen en titels van bekende kunstwerken.[16] Zowel Lawrence Ferlinghetti als Bob Dylan maken veelvuldig gebruik van het ‘collectieve geheugen’, van de namen en titels die bij iedereen (min of meer) bekend zijn. Zo komen in het gedicht “And that’s the way it always is and that’s the way” van Lawrence Ferlinghetti onder andere de volgende namen en titels voorbij: de bijbel, The Sun Also Rises (van Ernest Hemingway), (William) Shakespeare, The Waste Land (van T.S. Eliot), (Marcel) Proust, Christopher Columbus, Rudolph Valentino, Romeo en Julia, John Barrymore, Anna Karenina (van Tolstoi), (Sigmund) Freud, Ulysses en koning Arthur. Zeker de helft van deze namen is ook te vinden in Bob Dylans teksten.

Zoals eerder gezegd is het vooral de toon waarin de overeenkomsten tussen de Ferlinghetti van A Coney Island Of The Mind en de Bob Dylan van 1965 en 1966 te vinden is. Neem bijvoorbeeld de regels:

Jellybeams glowed in the semi-gloom

of that september afternoon

A cat upon the counter moved among

                                                     the licorice sticks

                            and tootsie rolls

            and Oh Boy Gum

Die zouden zowel afkomstig kunnen zijn uit A Coney Island Of The Mind als uit een van de brieven in Dylans Tarantula. Ik denk dat er maar weinig mensen zijn die met zekerheid kunnen zeggen of deze regels door Lawrence Ferlinghetti of Bob Dylan geschreven zijn.[17]

In het artikel “He was propped in the crutch oak of an oak tree – looking down” schrijft Tarantula-expert Robin Witting: “In the Sixties Dylan was happily soaking up the Beats of the Fifties and this chapter [“Chug A Lug – Chug A Lug Hear Me Hollar Hi Dee Ho” in Tarantula] is clearly influenced by Lawrence Ferlinghetti’s profane ‘Sometime during eternity’ [uit A Coney Island Of The Mind]”, waarbij Witting niet alleen wijst op het gebruik van het woord “tree” in zowel het gedicht van Ferlinghetti als het genoemde hoofdstuk in Tarantula, het “and always crooning His name” bij Ferlinghetti en “there’s a man going round taking names” bij Dylan, maar ook wijst op de regel “looking real Petered out” in het gedicht van Ferlinghetti en de ‘naam’ “All Petered Out” in het hoofdstuk “Pocketful of Scoundrel” in Dylans Tarantula. Echter de belangrijkste overeenkomst, aldus Robin Witting in een e-mail aan de auteur, is de “Christ-like character stuck up a tree” in zowel het gedicht van Ferlinghetti als in het hoofdstuk “Chug A Lug – Chug A Lug Hear Me Hollar Hi Dee Ho” in Bob Dylans Tarantula.

In het artikel “Bob Dylan & Lawrence Ferlinghetti: from Mona Lisa’s trial to the Reader’s Digest”[18] geeft Larry Faffe nog enkele voorbeelden van de invloed van Lawrence Ferlinghetti op het schrijven van Bob Dylan. Ik vind niet alle door Faffe gegeven voorbeelden even sterk, maar in twee gevallen, beide gedichten uit A Coney Island Of The Mind, heeft Faffe, denk ik, een goed punt.

Lawrence Ferlinghetti schrijft in “I Am Waiting”:

and I am waiting

for a reconstructed Mayflower

to reach America

with its picture story and tv rights

sold in advance to the natives[19]

Volgens Larry Faffe inspireerde deze regels Bob Dylan tot “Bob Dylan’s 115th Dream” van Bringing It All Back Home:

I was riding on the Mayflower

When I thought I spied some land

En:

“I think I’ll call it America”

I said as we hit land

(…)

Captain Arab he started

Writing up some deeds

He said, “Let’s set up a fort

And start buying the place with beads”[20]

De overeenkomsten zijn inderdaad opmerkelijk. Niet alleen de inhoud van Ferlinghetti’s “I Am Waiting” en “Bob Dylan’s 115th Dream” vertonen overeenkomsten, maar ook is er wederom een overeenkomst in de licht sarcastische toon in beide teksten.

Bij het andere voorbeeld dat Larry Faffe in “Bob Dylan & Lawrence Ferlinghetti: from Mona Lisa’s trial to the Reader’s Digest” geeft, gaat het om de overeenkomst in het gebruik van het blad Reader’s Digest in combinatie met Amerikaans patriotisme in een tekst.

Lawrence Ferlinghetti in “Autobiography”:

I have read the Reader’s Digest

from cover to cover

and noted the close identification

of the United States and the Promised Land

where every coin is marked

In God We Trust

but the dollar bills do not have it

being gods unto themselves.[21]

Bob Dylan in “Motorpsycho Nitemare” van het album Another Side Of Bob Dylan (1964):

He said he’s going to kill me

If I don’t get out the door

In two seconds flat

“You unpatriotic

Rotten doctor Commie rat”

Well, he threw a Reader’s Digest

At my head and I did run[22]

Het moge duidelijk zijn: Bob Dylan was (is) een groot bewonderaar van de dichtbundel A Coney Island Of The Mind. De gedichten in deze bundel zijn belangrijk geweest voor de ontwikkeling van Bob Dylan-de-schrijver.


Om het belang van Lawrence Ferlinghetti in het algemeen en de bundel A Coney Island Of The Mind in het bijzonder voor Bob Dylan nog eens te onderstrepen is in de Dylan-documentaire No Direction Home (2005) van Martin Scorsese een fragment van  het gedicht “Autobiography” uit A Coney Island Of The Mind te horen terwijl beelden van Lawrence Ferlinghetti getoond worden.

Daarnaast draaide Bob Dylan in de zestiende aflevering van zijn radioshow Theme Time Radio Hour – uitzending: 16 augustus 2006 – het door Bob Dorough op muziek gezette gedicht “Dog” uit de bundel A Coney Island Of The Mind.

In 1958, het jaar waarin A Coney Island Of The Mind door New Directions op de markt werd gebracht, bracht City Lights Books onder de titel Paroles; Selected Poems door Lawrence Ferlinghetti uit het Frans vertaalde gedichten van Jacques Prévert als het negende deel van de Pocket Poets Series op de markt. Volgens Jaap van der Bent in zijn essay “Van Lawrence Ferlinghetti tot Bob Dylan; de invloed van Jacques Prévert op Amerikaanse poëzie en cultuur” was het gedicht “Le Temps Des Noyaux” van Prévert in de vertaling van Ferlinghetti mogelijk een inspiratiebron voor Bob Dylan tijdens het schrijven van het nummer “The Times They Are A-Changin’”.

Jaap van der Bent schrijft: “In de eerste plaats heeft de strekking van Dylans lied veel weg van die van het gedicht van Prévert: bij de laatste moeten de ouderen maar snel plaatsmaken voor de jongeren, terwijl de tegenstelling bij Dylan meer te maken heeft met wie nog kan en wil veranderen en wie niet. Maar vooral de manier waarop die boodschap wordt verwoord doet vermoeden dat Dylan het gedicht van Prévert kende.”[23]

Er is nog een aardige, meer toevallige link te leggen tussen Jacques Prévert en Bob Dylan: Stephen Scobie wijst er in zijn artikel “Notes From The 3rd Row Center” op dat het nummer “Autumn Leaves” – door Bob Dylan opgenomen voor het album Shadows In The Night (2015) – oorspronkelijk “Les Feuilles Mortes” heette. De tekst voor “Les Feuilles Mortes” werd geschreven door Jacques Prévert. Deze tekst is helaas niet te vinden in Paroles, het boek met door Lawrence Ferlinghetti gemaakte vertalingen van Prévert.

De invloed van Lawrence Ferlinghetti op Bob Dylan beperkt zich niet tot de gedichten in Pictures Of The Gone World, A Coney Island Of The Mind en de vertalingen van Jacques Prévert. Er zijn overeenkomsten te vinden tussen het door Ferlinghetti geschreven toneelstuk “The Victims Of Amnesia” – te vinden in het boek Unfair Arguments With Existence (1964) - en Bob Dylans “Visions Of Johanna” van het album Blonde On Blonde (1966). Die overeenkomsten zijn niet dusdanig dat er met zekerheid gesteld kan worden dat Bob Dylan elementen uit “The Victims Of Amnesia” gebruikte voor “Visions Of Johanna”, maar de overeenkomsten zijn wel dusdanig dat ik er hier niet aan voorbij kan of wil gaan.

In “Visions Of Johanna” vraagt “the night watchman” zich af wie er nou gek is, hij of de anderen. De “night clerk” in Ferlinghetti’s “The Victims Of Amnesia” lijkt zich, vooral in scène 3, hetzelfde af te vragen. Met dit in mijn achterhoofd begonnen andere overeenkomsten tussen Ferlinghetti’s toneelstuk en Bob Dylans song mij op te vallen, zoals de “‘D’ train” in “Visions Of Johanna” en het missen van de trein in “The Victims Of Amnesia”. Daarnaast is er de overeenkomst in toon tussen de beide schrijvers en lijken enkele regels uit het laatste couplet van “Visions Of Johanna” niet heel sterk op toneelaanwijzingen?

Maar meest opvallend is misschien nog wel dat in zowel “The Victims Of Amnesia” als in “Visions Of Johanna” er sprake is van “Blindman’s Bluff”. Nou lijkt het noemen van het spel blindemannetje niet zo heel bijzonder, ware het niet dat zowel Ferlinghetti als Dylan de naam van dit spel schrijven als “Blindman’s Bluff”. Wie op internet zoekt naar “Blindman’s Bluff” zal al snel tot de conclusie komen dat de naam van dit spel op vele manieren geschreven kan worden – “Blind Man’s Buff”, “Blind Man’s Bluff”, “Blindman’s Buff” of “Blind-man’s Buff” – maar eigenlijk nooit zoals Lawrence Ferlinghetti en Bob Dylan het schrijven: “Blindman’s Bluff”. Vond Bob Dylan de schrijfwijze “Blindman’s Bluff” bij Ferlinghetti?

De invloed van Lawrence Ferlinghetti op Bob Dylan was geen eenrichtingsverkeer. Zoals de toon van Lawrence Ferlinghetti in de teksten van Bob Dylan sloop, zo sloop in latere jaren Bob Dylan in de gedichten van Lawrence Ferlinghetti.

De Dylan-liefhebber die tijdens de enorme vloed aan Dylan-boeken die verschenen rond Bob Dylans zeventigste verjaardag in 2011 de bloemlezing The Captain’s Tower kocht – een bloemlezing met zeventig aan Bob Dylan gewijde gedichten - las in die bundel het gedicht “The Jack Of Hearts” van Lawrence Ferlinghetti. “The Jack Of Hearts” is opgedragen aan Bob Dylan en verscheen voor het eerst in de bundel Who Are We Now? uit 1976.[24]

“The Jack Of Hearts” is zeker niet het eerste of het laatste gedicht van Lawrence Ferlinghetti waarin Bob Dylan – of een verwijzing naar zijn werk - te vinden is.

In het gedicht “After The Cries Of The Birds” in de bundel The Secret Meaning Of Things (1968) schrijft Ferlinghetti:

   in a new visionary society

now only dimly recognizable

       in folk-rock ballrooms[25]

Hoewel dit geen directe verwijzing naar Bob Dylan is, kan ik niet aan de indruk ontkomen dat Ferlinghetti – naast mogelijk andere muzikanten - in ieder geval Bob Dylan in gedachten had toen hij over “folk-rock ballrooms” schreef. Volgens Ferlinghetti-biograaf Neeli Cherkovski werd “After The Cries Of The Birds” geschreven in “the mid-sixties”.

In december 1965 bezocht Ferlinghetti concerten van Bob Dylan. Het is goed mogelijk dat “After The Cries Of The Birds” werd geschreven na het bezoek aan een van die concerten.

In 1973 verscheen de bundel Open Eye, Open Heart van Lawrence Ferlinghetti met daarin het gedicht “Mother Of Light Mantra”. Dat gedicht begint met:

Father of love

                           Mother of rain

Father of night

                           Mother of pain

Father of day

                         Mother of light[26]

Door onderaan het gedicht “After Zimmerman” te zetten bevestigt Ferlinghetti wat de lezer al is opgevallen: “Mother Of Light Mantra” is gebaseerd op Bob Dylans “Father Of Night” van het album New Morning (1970).

De bundel Open Eye, Open Heart van Ferlinghetti bevat ook het gedicht “A Parade Tirade” met de regel: “and good day Fidel He doesn’t want to marry your sister”, een regel die Dylan mogelijk gebruikte voor zijn song “Jokerman” van het album Infidels (1983).

Het tijdens de vierde uitzending van Theme Time Radio Hour door Bob Dylan voorgelezen gedicht “Baseball Canto” van Ferlinghetti komt net als “Mother Of Light Mantra” en “A Parade Tirade” uit Open Eye, Open Heart.

Het gedicht “The Love Nut” van Ferlinghetti uit de bundel Landscapes Of Living & Dying (1979) bevat de regels: “He wants to scatter poems from airplanes across the landscape He’s some kinda poetic nut Like he thinks he’s Dylan Thomas and Bob Dylan rolled together with Charlie Chaplin thrown in”.[27]

Het zijn regels die iedere keer dat ik ze lees mij laten glimlachen. Het ‘collectieve geheugen’ dicteert dat de jonge Robert Zimmerman zijn naam veranderde in Bob Dylan ter ere van de dichter Dylan Thomas, maar wat het ‘collectieve geheugen’ niet vertelt is dat de jonge Bob Dylan waarschijnlijk meer inspiratie vond bij de filmmaker Charlie Chaplin dan in de gedichten van Dylan Thomas. En Lawrence Ferlinghetti noemt ze in “The Love Nut” alle drie: Dylan Thomas, Charlie Chaplin en Bob Dylan.

In dezelfde bundel vinden we ook nog het gedicht “Adieu À Charlot” met de regels:

And then the saga of On the Road

And the Bob Dylan myth Blowing in the Wind

How many roads must a man walk down

How many Neal Cassadys on lost railroad tracks

How many replicas of Woody Guthrie with cracked guitars[28]

En ook hier, net als in het gedicht “The Love Nut”, laat Ferlinghetti een aantal bekende connecties op verrassende wijze in elkaar grijpen: Jack Kerouacs On The Road, een boek waarin Neal Cassady een hoofdrol speelt. Cassady stierf na een wandeltocht over een spoorlijn. Bob Dylans “Blowin’ In The Wind” en Dylans grote voorbeeld Woody Guthrie. (In de regels na de geciteerde regels komen we nog “longhaired Joan” [Baez?] en Allen Ginsberg tegen.)

Op 28 maart 1979 vond er een nucleaire ramp plaats in de Three Mile Island kerncentrale in Dauphin County te Pennsylvania. In reactie op de gebeurtenissen rond deze ramp schreef Ferlinghetti het gedicht “A Nation Of Sheep” dat ook te vinden is in de bundel Landscapes Of Living & Dying en waarvan een vroege versie constant op de radio te horen was tijdens de protesten, in april 1979, van studenten in Madison, Wisconsin.

Dit gedicht bevat twee keer de regel “or wherever the hard rain falls”, een directe verwijzing naar Bob Dylans “A Hard Rain’s A-Gonna Fall”.

De bundel waar “A Nation Of Sheep” in te vinden is, Landscapes Of Living & Dying, opent met regels die doen denken aan Bob Dylans nummer “Early Roman Kings” van het album Tempest (2012). Het is misschien nog meer de sfeer dan de inhoud van die regels waarin ik de overeenkomst hoor tussen Ferlinghetti’s gedicht “The Old Italians Dying” en Bob Dylans “Early Roman Kings”.

Ferlinghetti in “The Old Italians Dying”:

For years the old Italians have been dying

all over America

For years the old Italians in faded felt hats

have been sunning themselves and dying

You have seen them on the benches

in the park in Washington Square

the old Italians in their black high button shoes

the old men in their old felt fedoras

                                             with stained hatbands[29]

Als ik deze regels lees denk ik aan de eerste vier regels van Bob Dylans “Early Roman Kings” van het album Tempest:

All the early Roman Kings in their sharkskin suits

Bowties and buttons, high top boots

Driving the spikes in, blazing the rails

Nailed in their coffins in top hats and tails[30]

Zou Bob Dylan Landscapes Of Living & Dying gelezen hebben vlak voor hij “Early Roman Kings” schreef? Waarschijnlijk niet. Veel waarschijnlijker is dit een overeenkomst die alleen bestaat in de geest van degene die overeenkomsten tussen de werken van Lawrence Ferlinghetti en Bob Dylan wil vinden.

1979, het jaar dat Ferlinghetti’s Landscapes Of Living & Dying verscheen, is ook het jaar waarin Bob Dylans album Slow Train Coming op de markt kwam. Slow Train Coming is het eerste album van Dylans zogenaamde religieuze periode. Zo’n twee maanden na het verschijnen van Slow Train Coming begon Bob Dylan met een serie van veertien concerten in zestien dagen in San Francisco aan een periode waarin hij tijdens concerten uitsluitend religieuze muziek speelde. Voor een van deze concerten in het Fox Warfield Theatre in San Francisco ontving Lawrence Ferlinghetti twee toegangskaarten van Bob Dylan. Lawrence Ferlinghetti nam Raymond Foye, een medewerker van Ferlinghetti’s City Lights Bookstore, mee naar het concert. Volgens Foye verlieten Ferlinghetti en hij voortijdig het concert, teleurgesteld over de religie in Dylans muziek.

Foye: “We left towards the end of the show. Ferlinghetti said to me, essentially, ‘The whole point of the sixties was that we were free of all these old prejudices and ideologies. That’s what we struggled for: you don’t have to serve somebody.’ He was fairly upset.”[31]

In februari 1980 kreeg Bob Dylan een Grammy voor “Gotta Serve Somebody” van Slow Train Coming. Het ontvangen van deze Grammy en de daaruit voortvloeiende aandacht voor “Gotta Serve Somebody” was waarschijnlijk de reden voor Lawrence Ferlinghetti om begin april 1980 in een brief aan Allen Ginsberg een flinke sneer uit te delen. Hij schreef: “So you’re following Dylan: ‘You got to serve someone.’ Poor Dylan, I think he has lost his brains on this latest record of his (Slow Train Coming). Fer Christ’s sake! I don’t gotta serve nobody. You gotta serve someone, indeed. (King, guru, lama, führer, fucker, lover!)

See you in church -”[32]

De moeite die Lawrence Ferlinghetti had met Bob Dylans religieuze periode was geen reden voor Ferlinghetti om in het vervolg over Bob Dylan te zwijgen, al lijkt Ferlinghetti zich in latere jaren te beperken tot verwijzingen naar songs van Bob Dylan uit de jaren zestig, zoals “Gates Of Eden” (1965) in “A Buddha In The Woodpile” uit These Are My Rivers (1993) en “Masters Of War” (1963) in “A Casino Culture” uit Blasts Cries Laughter (2014):

If there had somehow been

just one Gandhian spinner

with Brian Wilson at the gates of the White House

at the Gates of Eden

then it wouldn’t have been

Vietnam once again[33]

En:

A shooting gallery for masters of war[34]

Toen Lawrence Ferlinghetti in 1998 tot Poet Laureate van de stad San Francisco werd benoemd stelde hij tijdens zijn inauguratiespeech voor om onder de titel “Poetry As News” een maandelijkse column in de krant te vullen met “great poems of the past that still are news.” Vervolgens noemt Ferlinghetti een aantal gedichten en dichters die volgens hem in die column thuis horen, waaronder “Bob Dylan’s early songs”.[35]

De bundel Blasts Cries Laughter bevat overigens nog een andere, opmerkelijke verwijzing naar Bob Dylan die voor de meeste lezers verborgen zal blijven en wel in de regel “Easy Riders Midnight Cowboys” in het gedicht “Cut Down!”. Voor de film Easy Rider (1969) schreef Bob Dylan twee regels tekst voor het titelnummer en gaf deze regels aan Roger McGuinn. McGuinn vulde die twee regels aan tot hij een complete song had: “Ballad of Easy Rider”. Bob Dylan wilde geen credits voor zijn bijdrage.

Voor de soundtrack van Midnight Cowboy (1969) componeerde Bob Dylan “Lay Lady Lay”, maar aangezien hij zijn bijdrage te laat inleverde, kon deze niet meer gebruikt worden.

Al dan niet met opzet creëerde Ferlinghetti met zijn uit vier woorden bestaande regel in “Cut Down!” verwijzingen naar twee bijna bijdragen van Bob Dylan aan soundtracks.

Verder bevat het gedicht in wording “From Word” van Lawrence Ferlinghetti, zoals het is opgenomen in het tijdschrift Beat Scene 26 in de regel “God was always on our side anyway” een verwijzing naar Bob Dylans “With God On Our Side” van het album The Times They Are A-Changin’ (1964).[36]

Zoals Ferlinghetti soms uit Dylans werk citeert, zo citeert Ferlinghetti ook vaak uit eigen werk, zoals in de bundel Americus book I (2004). In deze werkelijk schitterende bundel citeert Ferlinghetti uit de eerder genoemde gedichten “Adieu À Charlot” en “The Jack Of Hearts” waardoor Bob Dylan ook te vinden is in deze bundel van Ferlinghetti.

In 2012 publiceerde Ferlinghetti een vervolg op Americus book I: Time Of Useful Consciousness (Americus; Book II) en ook in dit boek citeert Ferlinghetti weer uit zijn eigen gedicht “The Jack Of Hearts”. In het gedicht waarin Ferlinghetti uit “The Jack Of Hearts” citeert noemt hij Bob Dylan, samen met Woody Guthrie, Pete Seeger, Paul Robeson en Johnny Cash “the true popular poets of America” en zegt hij over deze zangers:

their voices moving everyone

(more than the poets in books,

the printing press having made them so silent) [37]

In het achtste gedicht – een gedicht over San Francisco -  in Time Of Useful Consciousness komen we Bob Dylan twee keer tegen:

And Bob Dylan singing ‘Masters of War’ on KPFA

En:

And then the Last Waltz of Dylan’s band

on the day that Winterland closed forever

brings the Sixties to an end

sometime in the Seventies [38]

Voor zover ik heb kunnen nagaan zijn dit geen citaten uit eigen werk. Opvallend is dat Ferlinghetti The Last Waltz, het afscheidsconcert van The Band in 1976, markeert als het einde van de jaren zestig. Niet alleen Bob Dylan trad op tijdens dit afscheidsconcert, maar ook Lawrence Ferlinghetti. Hij droeg het gedicht “Loud Prayer” voor.[39]

In 2007 publiceerde New Directions Poetry As Insurgent Art van Lawrence Ferlinghetti. In dit boekje worden een aantal oude stukken van Ferlinghetti samengebracht met het niet eerder gepubliceerde titelstuk. Dit stuk laat zich het best lezen als een serie adviezen van de oude dichter Ferlinghetti aan de nieuwe generatie dichters die zich aandient. Een van de adviezen van Ferlinghetti in dit stuk luidt: “Dig folk singers who are the true singing poets of yesterday and today.”[40] Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat een van de “folk singers” waar Lawrence Ferlinghetti aan dacht bij het schrijven van deze woorden Bob Dylan is.

In oktober 2016 maakte het Nobelcomité bekend dat de Nobelprijs voor de literatuur dat jaar naar Bob Dylan ging. Wereldwijd reageerden vele romanciers en dichters verontwaardigd. Bob Dylans liedteksten – aldus de klagende schrijvers – zijn geen literatuur. Literatuur is in boeken te vinden, niet op het podium van een concertzaal, aldus deze schrijvers.

Eén van de weinige schrijvers die wel positief reageerde op de bekendmaking van de verrassende winnaar van de Nobelprijs voor de literatuur 2016 was de toen 97-jarige Lawrence Ferlinghetti.
Ferlinghetti: “He [Dylan] really deserves the Nobel Prize because his poetry has reached more people than any written poet of his generation — of all generations.”[41]

Het moge duidelijk zijn dat Bob Dylan, met name in de jaren 1965 en 1966, beïnvloed is door Lawrence Ferlinghetti en dat Lawrence Ferlinghetti in latere jaren net zo beïnvloed werd door Bob Dylan. De door mij gegeven voorbeelden van verwijzingen naar Bob Dylan in gedichten van Lawrence Ferlinghetti vormen mogelijk slechts een deel van de verwijzingen die Lawrence Ferlinghetti in zijn gedichten heeft verwerkt. Ferlinghetti heeft veel geschreven (en gepubliceerd), een groot deel van zijn boeken had ik tot mijn beschikking tijdens het schrijven van Dylan & de Beats, maar niet al zijn boeken.

Het is opmerkelijk dat, wanneer er geschreven of gesproken wordt over de relatie tussen Bob Dylan en de Beats, er eigenlijk altijd vooral gewezen wordt op de vriendschap tussen Allen Ginsberg en Bob Dylan en, in mindere mate, de invloed van de boeken van Jack Kerouac op Bob Dylan. Minstens net zo belangrijk als de vriendschap tussen Ginsberg en Dylan wanneer het gaat om Bob Dylan en de Beats, is de wederzijdse beïnvloeding tussen Bob Dylan en Lawrence Ferlinghetti.



[1] Gezien online, 18 februari 2017: http://carlindustries.com/paul-simon-v-al-stewart-on-dylans-latest-song-desolation-row/

[2] Robert Shelton – No Direction Home; The Life & Music Of Bob Dylan, revised & updated edition edited by Elizabeth Thomson & Patrick Humphries; Omnibus Press, 2011; blz. 232

[3] Ferlinghetti woonde toen in het huis op 706 Wisconsin Street, San Francisco.

[4] Sean Wilentz – Bob Dylan In America; Doubleday, New York, 2010; blz. 66, 67

[5] Clinton Heylin – Judas! From Forest Hills To The Free Trade Hall A Historical View Of The Big Boo; Route, Pontefract, 2016; blz. 75

[6] Anon – Lawrence Ferlinghetti in London – 1965; an interview; The Beat Scene Press, Coventry

[7] Michael Gray – The Bob Dylan Encyclopedia; Continuum, New York Londen, 2006; blz. 225

[8] Lawrence Ferlinghetti – Pictures Of The Gone World; Enlarged Edition 1995; City Lights Books, San Francisco, 1995

[9] Bob Dylan – Highway 61 Revisited (1965)

[10] Lawrence Ferlinghetti – Pictures Of The Gone World; Enlarged Edition 1995; City Lights Books, San Francisco, 1995

[11] Bob Dylan – Lyrics 1962 – 2001; Simon & Schuster, London; 2004; blz. 59

[12] Lawrence Ferlinghetti – Pictures Of The Gone World; Enlarged Edition 1995; City Lights Books, San Francisco, 1995

[13] Bob Dylan – Lyrics 1962 – 2001; Simon & Schuster, London; 2004; blz. 64, 65

[14] Michael Gray – The Bob Dylan Encyclopedia; Continuum, New York Londen, 2006; blz. 224, 225. Gray heeft het in zijn encyclopedie foutief over “Oral Conversations”. Dit moet zijn: “Oral Messages”.

[15] Lawrence Ferlinghetti – A Coney Island Of The Mind; New Directions, New York, 1958; ninteenth printing; blz. 13

[16] Nog een overeenkomst tussen Tarantula en de werken van de Beats wordt gegeven in de inleiding bij de St. Martins Press-editie (1994) van Tarantula: “Like the beats before him, he [Dylan] liberated culture for a time from the academia’s ivory tower.”

[17] De regels zijn van Lawrence Ferlinghetti: A Coney Island Of The Mind; New Directions, New York, 1958; ninteenth printing; blz. 35

[18] Gezien online, 13 juli 2017: http://bob-dylan.org.uk/archives/4887

[19] Lawrence Ferlinghetti – A Coney Island Of The Mind; New Directions, New York, 1958; ninteenth printing; blz. 51

[20] Bob Dylan – Lyrics 1962 – 2001; Simon & Schuster, London; 2004; blz. 148, 149

[21] Lawrence Ferlinghetti – A Coney Island Of The Mind; New Directions, New York, 1958; ninteenth printing; blz. 63

[22] Bob Dylan – Lyrics 1962 – 2001; Simon & Schuster, London; 2004; blz. 122, 123

[23] Jaap van der Bent - “Van Lawrence Ferlinghetti tot Bob Dylan; de invloed van Jacques Prévert op Amerikaanse poëzie en cultuur”; Armada nr. 65, december 2011

[24] Het gedicht “The Jack Of Hearts” werd ook gepubliceerd in Dylan-fanzine Isis issue 50. 1976 is ook het jaar van The Last Waltz, het afscheidsconcert van The Band. Tijdens dit concert traden een keur aan artiesten op, waaronder Bob Dylan, en de dichters Lawrence Ferlinghetti en Michael McClure.

[25] Lawrence Ferlinghetti – The Secret Meaning Of Things; New Directions, New York, 1968, sixth printing; blz. 32

[26] Lawrence Ferlinghetti – Open Eye, Open Heart; New Directions, New York, 1973; blz. 119

[27] Lawrence Ferlinghetti – These Are My Rivers; New & Selected Poems 1955 – 1993; New Directions, New York, 1993, Sixth Printing; blz. 226

[28] Lawrence Ferlinghetti – These Are My Rivers; New & Selected Poems 1955 – 1993; New Directions, New York, 1993, Sixth Printing; blz. 240. Dit gedicht werd onder de titel “Popular Manifesto #2” opgenomen in het boekje Poetry As Insurgent Art (2007) van Lawrence Ferlinghetti en in Landscapes Of Living & Dying (1979) luidt de volledige titel van dit gedicht: “Adieu À Charlot (Second Populist Manifesto)”. Ferlinghetti begon in 1975 aan het schrijven van dit gedicht. Hij voltooide het in 1978.

[29] Lawrence Ferlinghetti – Landscapes Of Living & Dying; New Directions, New York, 1979; blz. 1

[30] Gezien online, 1 december 2017: http://bobdylan.com/songs/early-roman-kings/

[31] Clinton Heylin – Trouble In Mind; Bob Dylan’s Gospel Years – What Really Happened; Route, 2017; blz. 81

[32] Lawrence Ferlinghetti in een brief aan Allen Ginsberg van 7 april 1980. Overgenomen uit: I Greet You At The Beginning Of A Great Career; The Selected Correspondence Of Lawrence Ferlinghetti And Allen Ginsberg 1955 – 1997, edited by Bill Morgan; City Lights Books, San Francisco, 2015; blz. 251

[33] Lawrence Ferlinghetti – These Are My Rivers; New & Selected Poems 1955 – 1993; New Directions, New York, 1993, Sixth Printing; blz. 3

[34] Lawrence Ferlinghetti – Blasts Cries Laughter; New Directions Poetry Pamphlet #9; New Directions, New York, 2014; blz. 12

[35] Lawrence Ferlinghetti – San Francisco Poems; City Lights Foundation, San Francisco, 2001; blz. 20

[36] Lawrence Ferlinghetti – “From Word- in – Progress”; Beat Scene 26. Dit gedicht werd in 1997 in iets gewijzigde vorm opgenomen in de bundel A Far Rockaway Of The Heart

[37] Lawrence Ferlinghetti – Time Of Useful Consiousness (Americus; Book II); New Directions Books, New York, 2012; blz. 2

[38] Lawrence Ferlinghetti – Time Of Useful Consiousness (Americus; Book II); New Directions Books, New York, 2012; blz. 66 en 69

[39] “Loud Prayer” is niet te vinden in een van Ferlinghetti’s dichtbundels. “Loud Prayer” is de meest gebruikte titel voor dit gedicht. Volgens een broadside met dit gedicht luidt de titel echter “The Lords Last Prayer”. Gezien online 30 november 2016: https://www.facebook.com/lawrenceferlinghettiofficial/photos/a.339892746205341.1073741828.335356679992281/569407996587147/?type=3&theater

[40] Lawrence Ferlinghetti – Poetry As Insurgent Art; New Directions, New York, 2007; blz. 15

[41] Gezien online 14 oktober 2016: http://www.sfchronicle.com/books/article/Dylan-becomes-first-songwriter-to-win-Nobel-in-9970087.php?t=a04d5205d6&cmpid=email-premium